تواریخ خورشید جهان

«تواریخ خورشید جهان» په اصل کې د افغان پښتنو (پښتنو) د نسبي تاریخ او شجره‌نامو یو مهم تاریخي اثر دی. په دې کتاب کې د پښتنو افغانانو شجره‌نامې، بېلابېلې کورنۍ او دودمانونه، او همدارنګه ګڼ سیاسي پېښې، جګړې او سلطنتونه تشریح شوي دي؛ لکه د صفويانو او مغلو واکمنۍ په خراسان او هند کې، چې پښتانه له تاریخي پلوه له دغو دورو سره تړاو لري.

دا اثر په څلورو برخو تنظيم شوی دی:
1. لومړۍ برخه د مطالبو تفصيلي فهرست (فهرست‌المطالب) وړاندې کوي.
2. دوهمه برخه له مقدمې پيلېږي، چې پکې د لیکوال، حامي او مرسته کوونکو نومونه راغلي، او دا څرګندوي چې دا اثر:
«له حضرت آدم (ع) څخه د پښتنو افغانانو د نسب تاریخ»
په توګه ترتيب شوی دی. په همدې برخه کې د پښتنو د نسب اړوند بېلابېل مشهور روايتونه راځي..
. درېيمه برخه د کتاب اصلي متن دی، چې پکې اته فصلونه د پښتنو د تاریخ لپاره ځانګړي شوي دي.
4. په پای کې خاتمه راغلې، چې هم په نثر او هم په نظم لیکل شوې، او پکې د لیکوال نوم، د چاپ معلومات او د کتاب د محتوا لنډه پایله وړاندې کېږي.

په کتاب کې ګڼ جداول او شجره‌نامې هم شته، چې د افغانستان د پښتنو د بېلابېلو قبيلو او کورنيو نسلونه په تفصيلي مقدمو سره بيانوي. د بېلګې په ډول د بارکزيانو، الکوزيانو، مهمندو، کاکړو او نورو کورنيو نسبونه د کتاب په ۱۸۸ تر ۳۱۹ مخونو کې راغلي دي. له دې جداول وروسته نور تفصيلي بحثونه هم وړاندې شوي دي.

دا کتاب په ۱۸۹۴ز کال کې په لاهور (اوسنۍ پاکستان) کې چاپ شوی دی چی اکثرا تحریفات شتون لری بخصوص د ژبی په برخه کی. د لیکوال بشپړ نوم په جلد کې داسې راغلی:
شیر محمد خان صاحب ګنداپور ابراهیم‌زای (شاوخوا ۱۸۳۷–۱۹۰۲).
د شواهدو له مخې نوموړی غالباً د ګنداپور پښتنو څخه و او د برېتانوي ادارې له لوري د ډېره اسماعیل خان په کولاکچي ښاروالۍ کې يو ټاکل شوی مامور و، چې د برېتانوي هند د شمال لوېديځ سرحدي ايالت له اداري مرکزونو څخه ګڼل کېده.

په مقدمې کې دا هم راغلي چې شیر محمد خان يو بل تاریخي اثر هم لیکلی و، چې «ګلشن افغانستان» (د افغانستان ګل باغ) نومېده او وروسته د «حیات افغاني» (د افغانانو نیاکان) تر عنوان لاندې خپور شوی دی. لیکوال ادعا کوي چې دا اثر د محمد حیات خان صاحب لاس ته ورغلی او هغه بیا په خپل نوم چاپ کړی؛ خو د دې ادعا کره ثبوت نشته. سره له دې، څرګنده ده چې «تواریخ خورشید جهان» د سردار محمد حیات خان صاحب تر ملاتړ لاندې چاپ شوی و.

د دې اثر ټول ټال ۳۱۹ مخونه د هندي-عربي شمېرو په بڼه نمبرګذاري شوي دي